Word abonnee

Kies nú voor een abonnement met korting

Abonneer nú met korting!

Je bent hier: Home > Nieuws & Maatschappij > Wantrouwen tegenover vaccinaties: waarom vertrouwen we de wetenschap niet meer?

Wantrouwen tegenover vaccinaties: waarom vertrouwen we de wetenschap niet meer?

Wantrouwen tegenover vaccinaties: waarom vertrouwen we de wetenschap niet meer?

Meningen als feiten presenteren en eigen ervaringen die tot natuurwet worden gebombardeerd. Journalist Floor Bakhuys Roozeboom (38) is klaar met het ‘professortje spelen in je eigen universum’. “Waar komen die scepsis en zoektocht naar nieuwe waarheden toch vandaan?”

Ik besluit te bellen met UvA-psycholoog Bastiaan Rutjens, die gespecialiseerd is in de psychologie van wetenschap en onderzoek doet naar wetenschaps-scepsis. Dat levert al meteen interessante inzichten op. Want, zo relativeert hij mijn grootste zorg: nee, het wantrouwen in de wetenschap is niet gestegen. Scepsis is er altijd al geweest en is de afgelopen jaren opvallend stabiel gebleven. Ook goed om te weten: het vertrouwen in de wetenschap is in Nederland nog altijd relatief groot en zelfs wat gestegen. Op een schaal van 1 tot 10 gaven Nederlanders hun vertrouwen in de wetenschap dit jaar een 7,4, zo blijkt uit onderzoek van het Rathenau Instituut. In 2018 was dat nog een 7,07. Ook het vertrouwen in andere instituties zoals de rechtspraak, de media en de regering daalde niet, maar steeg juist iets. Vermoedelijk door de coronacrisis. En dat terwijl ik zou hebben ingeschat dat het vertrouwen door de pandemie juist zou zijn gedaald.

Eigen intuïtie

Zo zie je maar weer dat wat je ‘voelt’ niet altijd overeenkomt met wat daadwerkelijk zo ís. Maar dat het wantrouwen tegenover de wetenschap stabiel is gebleven, betekent niet
dat er helemaal niets aan het verschuiven is. Wat namelijk wél opvalt, is de opkomst van wetenschapsscepsis bij een relatief nieuwe groep: de hoogopgeleide stadsbewoners met een antroposofische en/of spirituele levenshouding. Rutjens: “Waar je bijvoorbeeld scepsis tegenover vaccinaties eerder vooral terugzag bij streng religieuze groepen in de samenleving, zien we wantrouwen tegenover vaccinaties ook vaker terug bij mensen die zich identificeren met een spirituele levensovertuiging. Mensen die niet vanwege hun geloof bepaalde bezwaren hebben, maar die zeggen: ik kies mijn eigen pad en ik vertrouw op mijn eigen intuitie.” Maar hoe komt het dan dat spiritualiteit en wetenschaps-scepsis blijkbaar samengaan? Volgens Rutjens moet daar nog meer onderzoek naar worden gedaan, maar hij heeft wel zo zijn vermoedens. “Het zou ermee te maken kunnen hebben dat mensen met een spirituele levenshouding minder leven naar het idee dat de waarheid iets is wat kan worden vastgesteld of waargenomen. Ze zien de waarheid meer als iets wat zich binnen in je bevindt, iets waar je naar moet leren luisteren en iets wat zich aan je zal openbaren als je er maar ontvankelijk voor bent. De waarheid is zo niet meer iets absoluuts of objectiefs, maar iets heel persoonlijks. De eigen ervaring en het eigen gevoel over die ervaring worden leidend. En als feiten die van buiten worden aangevoerd niet stroken met die eigen ervaring of dat eigen gevoel, worden die feiten van de hand gewezen.” Oftewel: luisteren naar je hart, naar je eigen waarheid, wordt belangrijker dan het najagen van het idee van een objectieve waarheid.

Nu is er op zich niet zo veel mis met goed naar je gevoel luisteren, maar als het op wetenschap aankomt, kan het wel problematisch worden, legt Rutjens uit: “De essentie van wetenschap is juist dat die boven de intuïtie uitstijgt. Sterker nog: het is vaak juist contra-intuïtief. Veel dingen die wetenschappelijk bewezen zijn, druisen in tegen ons gevoel. Neem bijvoorbeeld vaccinaties. Een lichaam injecteren met een dood of verzwakt virus om die ziekte juist te bestrijden? Als je puur op je gevoel zou afgaan, zou je waarschijnlijk zeggen: dat klopt niet. Want het is contra-intuïtief. Maar het werkt wel. Hetzelfde zou je kunnen zeggen van chemotherapie, waarbij je mensen heel ziek maakt, om ze beter te kunnen maken. Zo geldt dat voor meer toepassingen in de medische wetenschap. Maar bijvoorbeeld ook bij ons ‘gevoel’ voor wat veiliger is: reizen met het vliegtuig of met de auto. Onze menselijke gut feeling wil ons beschermen voor gevaar, maar is helaas niet zo goed met statistieken.”

Niet zomaar blind vertrouwen

Je eigen ervaring en eigen intuïtie heilig verklaren, daar kleven dus wel wat haken en ogen aan. Toch is het belangrijk om ook niet uit het oog te verliezen dat de neiging om dit te doen vaak wél ergens vandaan komt. Het wantrouwen tegen de wetenschap is voor sommige mensen wel degelijk op meer gebaseerd dan op ‘gewoon een gevoel’. Neem vrouwen. Zij vormen een groep die de laatste jaren opvallend vocaal is geworden als het aankomt op scepsis tegenover de wetenschap, zeker rondom bijvoorbeeld vaccinaties. Ergens is dat niet zo vreemd, betoogde publicist Arwa Mahdawi eerder dit jaar in de Engelse krant The guardian. Want vrouwen hebben historisch gezien heel goede redenen om de medische wetenschap niet zomaar blind te vertrouwen. Women Inc wijdde er in 2016 al een campagne aan: seksisme en bewuste en onbewuste vooroordelen in de wetenschap en in de medische wereld zorgen er al decennialang voor dat vrouwenlichamen minder goed worden onderzocht en behandeld. En dat vrouwen lang niet altijd de zorg krijgen die ze nodig hebben. Vrouwen met pijn worden minder serieus genomen, zo blijkt uit onderzoek. Hun klachten worden vaker als ‘iets psychisch’ of ‘tussen de oren’ geduid.

Wetenschappelijk onderzoek naar klachten en ziektes die vooral vrouwen treffen wordt minder goed gefinancierd. Ontregelende bijwerkingen van hormonale anticonceptie werden jarenlang weggewuifd of gebagatelliseerd. Aan-doeningen als endometriose werden tot voor kort niet eens erkend. Vrijwel iedere vrouw die ik ken, heeft in haar leven weleens meegemaakt dat ze – ten onrechte – door een arts of andere zorgverlener niet serieus werd genomen. Ik ken er meerderen die zich uiteindelijk genoodzaakt voelden dan maar hun heil te zoeken in zelfgezochte oplossingen of het alternatieve circuit, waar ze zich vaak wél gezien en gehoord voelden. Het is dus gemakkelijk om laatdunkend te doen over ‘zweverige lui’ die de wetenschap afwijzen en vooral op hun ‘eigen gevoel’ zijn gaan vertrouwen. Maar als mensen zich lange tijd niet serieus genomen hebben gevoeld door de gevestigde experts, is enige reserve tegenover die experts ergens ook wel te begrijpen.

Toch? Waarom vertrouw jij wel of niet op de wetenschap, juist in deze tijd waarin we nu leven?